Gelezen door: André Oyen (3553 boeken)

Citaat: "Eerst werden de communisten en de sociaaldemocraten opgesloten de zogenaamde preventieve detentie voor hun eigen bestwil, ook zo'n leugenachtige omschrijving. Ik kan er van meepraten. Daarna ging het verder en richtte het zich tegen iedere kritische geest, en als laatste waren de Joden en de zigeuners aan de beurt, systematisch."

Uwe Timm (1940) promoveerde in 1971 in de filosofie en is sindsdien schrijver. Zijn werk werd veelvuldig bekroond. 'Mijn broer bijvoorbeeld' (2003) werd door NRC Handelsblad geselecteerd als een van de beste boeken van 2003. In 2018 ontving Timm de prestigieuze Schiller-Preis voor zijn rijke oeuvre. Uwe Timm is een van de succesvolste auteurs in Duitsland. ‘Am Beispiel Meines Bruders’ is een van zijn bekendste boeken en gaat over Timms relatie met zijn vader en broer. Zijn 16 jaar oudere broer was namelijk een soldaat bij de Waffen-SS en lid van de Totenkopfdivisie. In 1943 overleed zijn broer in Oekraïne, maar pas in 2003 schreef Uwe Timm hier een boek over. Uwe Timm schreef met Icarië een roman over de eerste dagen na de Tweede Wereldoorlog, een boek over het einde van alle Germaanse suprematie-fantasieën, een boek over de democratisering van Duitsers door de Amerikanen. Michael Hansen, een Amerikaanse officier van Duitse afkomst, onderzoekt het werk van de Duitse wetenschapper Alfred Ploetz. Ploetz, die al vijf jaar voor het einde van de oorlog stierf. Hij was de pionier van de eugenetica in Duitsland en introduceerde de term 'rassenhygiëne', die centraal zou moeten worden in het selectie- en moordapparaat van de nationaal-socialisten. Het gaat over de mogelijke criminele perversies van beheersbare reproductie - die in de toekomst steeds belangrijker zullen worden. Timm toont de gevaarlijke verleidingen en kruipende onmenselijkheden die in het materiaal zijn gecreëerd. De Amerikaanse winnaars zijn ook geïnteresseerd in het onderzoek van de "raciale hygiënist" Ploetz. Alle kennis moet worden afgeleid van de menselijke experimenten.

Michael Hansen gaat in gesprek gaat met de plaatsvervanger van Ploetz, Wagner'. Een zeer fatsoenlijke kerel. Een anarchist, een dissident, een man van fijne literatuur, die in Dachau zat en de oorlogsjaren in de kelder van een boekwinkel verstopt zat, tussen werken van Arnold Zweig en Ernst Bloch en alle andere verboden auteurs. En juist deze kritische, humanistische geest spreekt over de eugeneticus in de warmste woorden als "de vriend". Want de anarchist en de nazi, hadden, hoe vreemd het ook mag klinken, dezelfde ideale oorsprong. Aan het einde van de 19e eeuw vertelde de oude man droomden ze samen van een samenleving gebaseerd op gelijkheid. Ze werden geleid door de Franse socialistische revolutionair étienne Cabet, die het model van een egalitaire gemeenschap ontwikkelde en dit 'Ikarien' noemde. Een idee dat Ploetz onmiddellijk had toegejuicht, dit idee van een rechtvaardige en gelijkwaardige samenleving, die ook in hun uiterlijk harmonieus waren Het onrecht in de natuur van het individu moet worden gecorrigeerd, dat wil zeggen, de gelijkheid van de positie in de samenleving moet ook haalbaar zijn in het gezicht en in het lichaam, een gelijkheid in schoonheid. Alfred Ploetz stond niet alleen met dit idee. Een van hen is de latere Nobelprijswinnaar Gerhart Hauptmann, die Timm in zijn boek een ijdele Goethe-Lookalike noemt en ook hij heeft 'het grootbrengen van mooie, gezonde Attische mensen' tot 'Griekse maatstaf'. Dit zijn bedreigende grensovergangen, die Timm beschrijft: bohemiens worden bioloog-fanatici, communisten-racisten. Het raciale waanidee ligt overal op de loer. De jonge Amerikaanse officier die het onderzoek leidt, krijgt zelf een relatie met een Duitse vrouw terwijl 'verbroedering' tussen Duitsers en Amerikanen op dat ogenblik niet toegelaten is. Uwe Timm is er in geslaagd met " Icarië /Ikarien" een boek te schrijven dat vertelt over de zieke wetten van raciale waanideeën en hun eigen wetten van verlangen. Hij geeft zich trouwens gebaseerd op bestaande feiten. Ploetz, die op zijn zeventigste in 1940 stierf, was de grootvader van zijn vrouw, de vertaler Dagmar Ploetz. De arts wordt beschouwd als de grondlegger van de eugenetica; de term "rassenhygiëne" gaat terug naar hem. De cultuurhistorische omgeving vloeit over in de roman, maar Timm werkt met meerdere lagen en reflecties, waardoor het onderwerp in de eerste plaats draaglijk is. De roman bestaat uit afwisselende hoofdstukken van Wagner's lange herinneringen aan de dagboeken van zijn vriend Ploetz en Hansen over zijn seksuele escapades in de ruïnes van het gebombardeerde München.

Gelezen door: Fons Mariën (201 boeken)

Dit is een boek van de succesvolle Duitse schrijver Uwe Timm. Het speelt zich af in Duitsland, aan het einde van WO II en de eerste maanden nadien. Centraal staat de jonge Amerikaanse officier Michael Hansen, die van Duitse afkomst is en dus goed de taal spreekt. Mede daarom krijgt hij de opdracht om in de buurt van München onderzoek te doen naar het eugenetisch werk van dr. Alfred Ploetz, die tijdens de oorlog overleed. Die arts deed onderzoek in het kader van de rassentheorieën van de nazi's.

Hansen speurt een zekere Wagner op, een oude man die Ploetz lang gekend heeft en die als overtuigde sociaal-democraat zelfs in Dachau gezeten heeft. Eind negentiende eeuw was de jonge Wagner actief in een links groepje, waarvan toen Ploetz nog deel uitmaakte. Zij reisden toen samen naar de Verenigde Staten, om er een commune te bezoeken. Die commune ging terug op het Icarië-project, genoemd naar het boek 'Reis naar Icarië' (1840) van de Fransman Etienne Cabet. Die stelde zich een utopische, christelijk-communistische gemeenschap voor en richtte die op in de VS. Wagner en Ploetz kwamen teleurgesteld terug van hun reis en gingen daarna ideologisch andere richtingen uit.

Hansen heeft een aantal gesprekken met de oude Wagner, over ideologie, dergelijke communes, de Duitse geschiedenis na WO I, de weg die Ploetz opgegaan was met zijn doktersstudie en steeds toenemende belangstelling voor eugenetica en de rassentheorieën van de nazi's. Parallel hiermee loopt het verhaal van het leventje van Hansen, die met collega George een villa aan een meer betrekt, een cabriolet confisqueert en verliefd wordt op de jonge Duitse weduwe Molly...

Het gegeven van dit boek geeft me een beetje een déja-lu-gevoel, na het boek 'Gunzenhausen' van Piet de Moor, eveneens over een Amerikaanse officier die na de oorlog Duitsers ondervraagt, een villa betrekt en verliefd wordt op een Duitse vrouw. Het boek 'Gunzenhausen' is echter een reconstructie van een fase uit het leven van de (later beroemde) auteur J.D. Salinger, terwijl hier het hoofdpersonage fictief is naar mijn indruk. Interessant is wel dat hier een inkijk wordt gegeven in de waanzinnige rassentheorieën van de nazi's en de eugenetica die in die jaren veel aanhangers kent (ook in landen als Zweden en sommige staten van de V.S., wat zo goed als onvermeld blijft in dit boek). Heel concreet is dat evenwel niet uitgewerkt en de gesprekken tussen Hansen en Wagner meanderen langs verschillende onderwerpen, zowel ideologische (bijv. de Icarische communes), historische als persoonlijke (Wagners liefde voor Anita, die dan voor Ploetz als echtgenoot kiest). In zijn geheel is dit boek interessant omdat het een licht werpt op een misschien te weinig bekend facet van de nazi-ideologie. Maar aan de andere kant is dit boek geen meesterwerk, omdat het te veel verschillende onderwerpen behandelt en daarom heel verschillende kanten opgaat.